Localizan seis novas mámoas na parroquia de Santa María de Ombre, en Pontedeume

Diario de Ferrol 
28/02/2013
Pontedeume

O planeamento urbanístico dun territorio garántese mediante a aplicación do Plan Xeral de Ordenación Municipal, unha cuestión na que actualmente está inmerso o Concello de Pontedeume. Todo indica que a aprobación do plan será unha realidade en breve. 

Persoal do concello traballou nas labouras de limpeza 
da zona nas que foron localizadas as mámoas

O que xa son palpábeis son os froitos que teñen dado os traballos de planimetría que desde fai varios anos realiza a empresa Consultora Galega de cara a elaboración do citado documento. Este traballo de campo fixo posible a localización dun grupo de seis mámoas que, emprazadas na parroquia de Ombre, foron obxecto de investigación a partir das pesquisas recollidas nunha publicación de orixe inglesa. O estudo deste documento deu lugar á confirmación do achádego que, se ben está emprazado en propiedades privadas, quedará integrado no ámbito de protección que a lei establece para este tipo de bens patrimoniais. O Concello de Pontedeume, pola súa banda, implicouse tanto na localización das mámoas como na posta en valor das mesmas cos traballos de limpeza manual que un grupo de traballadores municipais veu realizando nas últimas semanas para facer aínda máis real a presenza dos xácigos, nunha localidade xa de por si rica neste tipo de vestixos megalíticos. 

Neste senso, desde a administración eumesa destácase tanto a magnífica colaboura que o goberno municipal atopou por parte dos expertos contratados pola empresa que se fai cargo da elaboración do PXOM para o estudo dos xácigos, como por parte de veciños e propietarios das fincas nas que foron localizados os túmulos. A zona megalítica, que debe ter unha antigüidade superior aos catro mil anos, emprázase na zona de Gunturiz, na parroquia de Santa María de Ombre. 

Na comunidade galega, a día de hoxe, existen unhas 5.000 mámoas. Algunhas delas teñen a súa orixe no século VI a.C., mentras que outras poden ser algo máis recentes. Neste caso, poden situarse os túmulos datados dous séculos antes da chegada de Cristo. No caso do municipio de Pontedeume lugares como Seixas serven para identificar as construcións megalíticas emprazadas na parroquia de San Martiño, mentras que topónimos como Pena Grande e Campo da Carreira tamén son referencia das que están vencelladas a Ombre, ademáis das agora localizadas.

---

O fiscal pide novas dilixencias polas mámoas da Mourela

La Voz de Galicia
13/09/2012
As Pontes

A Fiscalía de Ferrol solicitou á Administración galega que identifique aos responsables que permitiron as obras de selado dos taludes da autovía Ferrol-Villalba AG-64, nas que resultou gravemente danada unha do tres mámoas e un circulo lítico de 5.000 anos de antigüidade.

Os enterramentos primitivos, que están inventariados pola Dirección Xeral de Patrimonio, resultaron danados en novembro de 2009, cando a maquinaria que traballaba no selado dos noiros invadiu a zona de protección dos elementos.

O feito foi denunciado pola entidade ecoloxista ADEGA e a Plataforma na Defensa do Patrimonio dás Pontes, que cualificaron o sucedido de "atentado patrimonial"

A Fiscalía de Ferrol continúa coas pescudas porque entende que se produciu unha neglixencia cando se puxeron en marcha os traballos que provocou a destrución do xacemento.

Durante as investigacións anteriores chegouse a imputar aos responsables da empresa que acometeu os traballos, pero a imputación quedou sobreseída a finais do ano pasado.

Os responsables insistiron en que ninguén lles informou da presenza dos restos arqueolóxicos, que se atopaban cubertos baixo vexetación e non foron advertidos polos operarios. Durante a investigación non apareceu documento algún que contradiga a súa versión de que non foron avisados, polo que a Fiscalía considera que non son culpables da destrución dos restos arqueolóxicos.

Ademais, ao contrario do que se fixo cando se construíu a autovía, a Administración non requiriu a un arqueólogo para supervisar as obras e garantir que non afectasen os restos. A fiscalía baséase en ambas as circunstancias, a falta dese técnico e que nin sequera se avisase aos responsables directos dos enterramentos, para entender que se produciu unha neglixencia.

Mámoa danada nas obras na autovía Ferrol-Vilalba. 

Foto: Plataforma na Defensa do Patrimonio das Pontes

Identificación necesaria 

Pero para que a causa progrese é necesario que a Xunta identifique aos responsables de dar a orde de iniciar as obras sen tomar esas precaucións, xa que as Administracións públicas non están suxeitas á lei que recolle a responsabilidade penal das persoas xurídicas, que ademais entrou en vigor despois de que ocorresen os feitos.

Ademais, se se lles identifica, a Fiscalía aínda deberá determinar se lles acusa e en que grao. Os feitos poderían ser constitutivos dunha imprudencia, pero só as de tipo grave son resoltas pola vía penal.

Os graves danos no xacemento provocaron un forte rexeitamento nas Pontes, onde varios colectivos esixiron que se restituísen os elementos danados do conxunto.

Coletazos xurídicos dunha obra que castigou o Eume e o patrimonio local

A autovía das Pontes tivo indubidables beneficios para As Pontes e a comarca, a mellora nas comunicacións supuxo un plus materia de competitividade empresarial, por exemplo, pero os seus custos de construción tamén foron enormes. No económico os seus 56 quilómetros saíron por 120 millóns de euros, aos que hai que engadir polo menos outros dous en reparacións de viadutos como o de Ramadela, que deron problemas só cinco anos despois de estar finalizados. A autovía inaugurouse no 2010, con tres anos de atraso que non serviron para previr os danos nas pontes nin os danos sufridos polo río Eume e o círculo lítico da Mourela.

O valor dos danos nos restos arqueolóxicos é incalculable. Como se permitiu esnaquizar un enterramento de 5.000 anos de antigüidade único en Galicia polas súas dimensións?

Tamén parece imposible cifrar os enormes danos padecidos polo Eume, que tardará anos en volver ser o que era. Os reos seguen sen deixarse ver polo río desde que as súas augas foron contaminadas polas piritas descubertas nas obras.

O sacrificio do ecosistema do río e a destrución dun dos principais restos históricos da zona non eran necesarios para construír a AG-64. Son un incalculable sobrecusto.

---

Postaxe relacionada:  Nova Agresión no campo de mámoas da Mourela 

A xuíza dita que se analicen as pezas achadas en Iruña-Veleia

diariovasco.com
2/08/2012
Donosti

A titular do Xulgado número 2 de Vitoria-Gasteiz, Susana Junquera Baixo -que investiga a posible fraude nos achados de Iruña-Veleia por parte de Eliseo Gil e a empresa Lurmen- deu un paso no proceso. Ordenou que o Instituto do Patrimonio Cultural de España realice un informe pericial sobre as pezas atopadas no emprazamento arqueolóxico. Estas análises levaranse a cabo sobre as pezas arqueolóxicas para coñecer as súas características morfolóxicas e químicas, ademais da alteración e antigüidade das superficies expostas, entre outras cousas.

Segundo Lurmen (empresa que xestionou o xacemento, solicitou ao xulgado a realización das probas e agora amosou a súa satisfacción pola decisión da xuíza), a resolución, do 24 de xullo, contradí as declaracións de quen afirman que é imposible unha resolución arqueométrica do caso e que non existen semellantes probas analíticas.

Estas análises levaranse a cabo sobre as pezas arqueolóxicas (as súas características morfolóxicas e químicas, alteración e antigüidade das superficies expostas, pátina recoñecible por variación morfolóxica ou química, existencia de depósitos superficiais secundarios e a súa posible formación durante o soterramento), sobre as propias inscricións (presenza de restos de ferramentas, evidencias de alteración, antigüidade), sobre os depósitos secundarios ou adherencias (a súa composición e relación coas inscricións).

Contrastada experiencia

Lurmen manifesta que, segundo consta na documentación adxunta a esta resolución (concretamente nun oficio presentado pola área de Medio Ambiente e Urbanismo da Ertzaintza), o Instituto do Patrimonio Cultural de España conta con arquitectos, arqueólogos, etnógrafos, restauradores, físicos, xeólogos, químicos, biólogos, documentalistas, informáticos, bibliotecarios, arquiveiros e conservadores.

O seu labor é, entre outros, a investigación dos bens que conforman o Patrimonio Cultural do Estado, contando con contrastada experiencia na investigación de todo tipo de fraudes no ámbito cultural, xa que colaboran de xeito continuado coas seccións especializadas en Patrimonio Histórico da Garda Civil e do Corpo Nacional de Policía.

para mais INRI  ... "RIP"!

Segundo Lurmen, ese instituto ten a capacidade para a realización de análises moi específicas dos grafitos (por exemplo, aplicación de microscopía electrónica de barrido), mediante os que se poderían chegar a datar as pezas, realizar un cotexo das incisións que presentan para detectar incoherencias ou un estudo pericial dos posibles útiles usados para a súa confección, entre outras probas.

---

Unha descuberta importante no túmulo de Barnenez

Le Télégramme.com

12/05/2012

        Plouezoc'h. Finistère

As investigacións no túmulo de Barnenez, en Plouezoc´h por un equipo de universitarios españois, coa colaboración da Université de Rennes 1, mostrou a presenza de pinturas. É un descubrimento magnífico pois é a primeira vez que son identificados e confirmados restos de policromía para un megálito bretón. Esta necrópole, erixida no Neolítico, está constituída por once arcas recubertas por unha tumulación monumental (“cairn”), enormes pedras de setenta e cinco metros de longo.

Cairn de Barnenez

Os trazos de policromía identificados dentro da cámara H  son negros e vermellos. A análise continuará no lugar para determinar a natureza dos pigmentos, e no interior das outras  cámaras megalíticas para tentar descubrir outros elementos de policromía.

Por primeira vez en Francia acaban de descubrirse pinturas nun megálito.

“Esta é unha descuberta verdadeiramente excepcional porque proba que as arcas neolíticas non só estaban queimadas senón que tamén estaban pintadas”, afirma Anne Belaud-de Saulce, administradora dos lugares megalíticos de Barnenez, Carnac e Locmariaquer. Con vistas á baía de Morlaix e levantada hai sete mil anos, o “Panteón de Barnenez”, como algúns o bautizaron, ten unha lonxitude de setenta e cinco metros. Durante moito tempo no esquecemento, non foi redescuberto até 1955, debido a que estaba baixo unha mesta vexetación.

 Arcas do cairn de Barnenez

Este lugar megalítico fóra do común, o seu gran túmulo está formado por dous cairns xustapostos, é dicir, dúas pirámides de pedra ben amoreadas unha encima da outra. Cobren once cámaras funerarias.

      

Representación dos antepasados.

É nunha das cámaras onde un equipo universitario español, en colaboración coa Université de Rennes 1, vén de descubrir as pinturas sobre unha superficie de 4 m² . Despois de retirar as pedras da entrada da cámara, os universitarios encontraron un corredor estreito antes de identificar as obras. Se as pedras talladas en forma de cabeza ou de busto representaban os antepasados, as pinturas ilustraban vestimentas ou útiles como machados. A cor vermella provén do óxido de ferro, mentres que o óxido de manganeso se usaba para o negro.

 A profesora Primitiva Bueno, integrante do equipo de investigación.

Máis pescudas

“Eu penso que aínda hai pinturas nas outras cámaras funerarias”, di Primitiva Bueno Ramírez, profesora de prehistoria da Universidad de Alcalá de Henares, en Madrid. A profesora española, que participou na descuberta dos debuxos do cairn de Barnenez, tamén descubriu pinturas nos megálitos en España e Portugal. Nos próximos días, as análises van continuar nas outras cámaras do cairn de Barnenez para intentar descubrir novos elementos de policromía.

Sección e planta do cairn.

Proximamente en imaxes

O público non poderá ver estes debuxos. “As cámaras en efecto sempre están pechadas, o que permitiu a conservación das pinturas”, explica Anne Belaud-de Saulce. “De abrirmos as cámaras ao público, o roce da roupa contra as paredes provocaría a destrución das pinturas”.

 As pinturas en contrapartida deberían estar proximamente en imaxe e ser difundidas con destino ao público en xeral.

---

Materia prima para os cazadores paleolíticos do val de Lemos

La Voz de Galicia
16/02/2012
Lemos

Fai decenas de miles de anos, durante o Paleolítico Superior, os grupos nómades de cazadores-recolectores que percorrían o sur da actual provincia de Lugo asentáronse con frecuencia no monte de Valverde, nas proximidades de Monforte. As pegadas máis visibles do seu paso consisten nun gran cojunto de artefactos líticos que foi localizado na zona no 2007 polos investigadores do proxecto «Ocupacións humanas durante o Pleistoceno da conca media do Miño», coordinado pola Universidade de Santiago. O estudo destas pezas, que continúa na actualidade, está a proporcionar importantes datos sobre o modo de vida daquelas comunidades prehistóricas e sobre como conseguían a materia prima para fabricar as súas ferramentas.

Escavacións no Monte Valverde (Lemos)

Grazas ás análises de laboratorio e ao estudo das características xeolóxicas do val de Lemos, os arqueólogos xa saben de onde procede a cuarcita coa que foron fabricadas moitas destas ferramentas. Unha parte dela extraeuse do cume do propio monte de Valverde, onde existen importantes afloramentos deste mineral. Pero o material de mellor calidade -unha cuarcita de gran fino e fácil de tallar, de cor escura- foi recollido a uns sete quilómetros de distancia, na parroquia da Vide.

Peza tallada en cuarcita de grao fino da Vide. FOTO: A. López

Zona de aprovisionamento

As investigacións realizadas sobre o terreo indican que os antigos poboadores de Valverde ían recoller materia prima nuns afloramentos de cuarcita situados no monte de Costa Grande, na Vide. Alí tamén se atoparon algunhas mostras de industrias líticas, o que parece confirmar que este monte foi unha zona de aprovisionamento especialmente estimada pola calidade da pedra.Pero en Valverde localizáronse tamén -nunha cantidade moito menor- diversos artefactos tallados en sílex, un material cuxa procedencia aínda non se determinou. Segundo explica o arqueólogo Arturo de Lombera, codirector dos traballos de campo realizados no val de Lemos, as análises indican que se trata dun tipo de sílex que non se atopa de forma natural no noroeste ibérico, polo que os fabricantes destes artefactos tiveron forzosamente que conseguilo fóra deste territorio.

Ferramenta de sílex de orixe descoñecida. FOTO: USC

Os investigadores están a estudar agora a posible procedencia deste sílex e apuntan que podería provir da área cantábrica.

---

Unha sauna galaica en perigo

A excepcional sauna castrexa de Castañoso
a piques do derrube

"No extenso concello de A Fonsagrada (Lugo), que conta con numerosos xacementos arqueolóxicos, rexístranse arredor de 70 asentamentos castrexos. Na década dos 80 os sacerdotes D.Enrique López Fernández e D. José Argul Folgueiras realizaron un importante labor de catalogación destes xacementos fonsagradinos, un traballo que viu a luz no libro Fonsagrada y su concejo publicado no ano 1986. Nesta interesante publicación achamos entre os castros estudados o do Castelón de Castañoso.

O Castelón é un castro situado nun abrupto esporón conformado polo rego do Val do Barreiro e o río das Covas. A presenza de minas para a extracción de ouro nas inmediacións do asentamento castrexo, como son as Covas de Teixeira ou as explotacións a ceo aberto da Chaila de Santiago, indícannos que se trata dun castro mineiro.

As defensas naturais do Castelón convertíano nun castro inexpugnable. Estas defensas foron reforzadas mediante profundos foxos, picados na rocha, e mais un torreón ou baluarte defensivo á entrada do poboado. Para chegarmos onda o castro hai que pasar pola “calle dos mouros”, un estreito camiño na dorsal do esporón cunha profunda caída a ambos lados.

O escarpado do terreo, o feito de que non houbese zonas habitadas nas cercanías do castro e a propia natureza, que pechou o monte impedindo durante moito tempo a chegada até o Castelón, propiciou a conservación de numerosos muros das edificacións do castro. Entre estas edificacións cómpre destacar a relevante presenza dunha sauna castrexa. Este importantísimo achado débese aos mencionados D. Enrique López e D. José Argul e aparece recollido xa no citado libro Fonsagrada y su concejo .

As saunas castrexas, tamén coñecidas como pedras formosas ou monumentos con forno, son edificacións monumentais claramente diferenciadas das demais construcións castrexas. Trátase de edificios con planta rectangular, distribuídos en tres salas: a antecámara, a cámara de vaporización e unha cabeceira en forma de ábside onde se atopaba o forno ou fonte de calor. Este tipo de edificacións estaban cubertas a dúas augas por aproximación de fiadas de pedra que conformaban unha falsa bóveda.

Sábese que no territorio ocupado pola cultura castrexa ( norte de Portugal, Galiza e Asturias) só se coñecen 16 monumentos con forno. Destes monumentos en Galiza consérvanse o da Punta dos Prados en Ortigueira; a do castro de Borneiro en Cabana de Bergantiños e, para algúns, tamén a de Augas Santas en Allariz. Polo tanto, a sauna castrexa do Castelón de Castañoso sería a terceira ou cuarta das coñecidas até o momento no territorio galego.

Dende que hai aproximadamente tres anos se rozaron e se abriron de novo os vellos camiños que levan ao Castelón, a súa sauna foi visitada por varios arqueólogos como é o caso de Ángel Villa Valdés, arqueólogo asturiano de recoñecido prestixio e estudoso das saunas castrexas, quen nas Xornadas de Arqueoloxía organizadas en Xinzo pola Universidade de Vigo fala, entre outras , da sauna de Castañoso. (Na seguinte ligazón pode verse o vídeo do seu relatorio: Poboados da Idade do Ferro )


Comparada coas saunas asturianas e coas outras saunas galegas, a de Castañoso goza dun excepcional estado de conservación, mantendo en pé aproximadamente a metade da falsa bóveda. Esta apóiase sobre unha soa pedra, que de ser movida por un animal, unha persoa ou pola acción da chuvia ou da neve, provocaría que a mellor conservada das saunas castrexas sufrise graves e irreversibles desperfectos.

Por iso, as asociacións LugoPatrimonio e MariñaPatrimonio facemos un chamamento á Dirección Xeral de Patrimonio da Xunta de Galiza para que poñan en marcha unha intervención de urxencia e adopten todas as medidas necesarias co fin de impedir que este Ben que integra o Patrimonio arqueolóxico de Galiza non se deteriore máis e non acabe desaparecendo."

(A Fonsagrada -12/12/2011)

---

+ INFO en: MariñaPatrimonio e LugoPatrimonio

A conservación da maior parte dos BIC é deficiente

La Voz de Galicia
20/11/2011
Lalín

Só 5 dos 27 presentan boas condicións para a visita

As comarcas de Deza e Tabeirós-Terra de Montes contan cun total de vintasete Bens de Interese Cultural (BIC) catalogados tanto pola Consellaría de Cultura como polo Ministerio. Nembargantes, deles, só cinco presentan un bo estado de conservación: o Pazo de Oca e o seu entorno (A Estrada), que pertencen á Fundación Medinaceli; os mosteiros de Carboeiro (Silleda) e Aciveiro (Forcarei); e os pendellos de Agolada. Ademais, estanse a acometer desde xuño obras no Pazo de Liñares (Lalín) para a súa recuperación.

Os pendellos de Agolada catalogados pola Xunta e o Ministerio

Neste deficiente mantemento dos BIC da zona e, polo tanto, incumprindo a lexislación que obriga a conservalos, ten moito que ver que a maior parte son xácigos arqueolóxicos. Están en parcelas privadas e permanecen ocultos pola vexetación e frecuentemente só aqueles que teñen experiencia neste tipo de patrimonio consiguen localizalos e observalos. Hai casos como a mámoa dos Muíños (Agolada) que foron sepultados ou o de Cerdedo, que o cemento tapou grande parte do conxunto.

Mais os xácigos non son os únicos que encontran problemas. Outro caso similar acontece con algunhas torres que teñen a calificación de BIC e permanecen sen ningún tipo de mantemento nin obras de consolidación por parte dos seus donos, posto que permanecen en mans privadas. Neste caso a zona conta con varios exemplos. Entre os más significativos, as torres de Guimarei (A Estrada), a de Cira (Silleda) ou a tulla de Fafián (Rodeiro).

Outra protección

A estes vinteseis inmóbeis catalogados como BIC hai que engadirlles outros cinco monumentos da zona que teñen protección, todas as igrexas, que tamén están considerados como protexidos polo Ministerio de Cultura. Nestes casos, a súa conservación é moito mellor.

Emprazan en Cerdedo dous gravados doutros puntos e inclúense bens xa desaparecidos

A relación de bens incluidos na listaxe do Ministerio de Cultura

e da Consellaría presentan "algúns" desaxustes

Cerdedo

De tres «oficiais» a un real. Na relación oficial de Bens de Interese Cultural tanto da Xunta como do Ministerio aparecen recollidos tres en Cerdedo. Trátase dos gravados rupestres Montes de Parada e Fraga das Ferraduras, así como o da Laxa e Veiga do Chan, todos declarados en decembro de 1974. Nembargantes, a realidade non é esta, segundo explica o investigador Carlos Solla. No caso da Fraga das Ferraduras «está en Cerdedo pero en Cerdedo de Tras os Montes, en Portugal», sinalou onte. Atribúe este desaxuste na ubicación á mala lectura dun documento de Cuevillas. No caso do correspondente ao gravado de Montes de Parada, Solla explica que está en Pazos de Borbén. «Outra mala lectura e unha mala inscricción», sinalou. E despois, o único BIC declarado, está en Tomonde. Unha parte, foi cuberto con cemento e está dentro dun cobertizo, co que só queda á vista unha parte. Solla contrapón a ausencia na listaxe de Bens de Interese Cultural, como a Laxa do Almanaque, en Outeiro de Chamadoira, con catro niveis; ou o petróglifo de Outeiro do Mestre, en Deán, Figueiroa.

Petróglifo de Outeiro do Mestre en Deán, Figueiroa

Silleda

A torre da Chapa xa desaparecida. O decreto do 22 de abril de 1949 do Ministerio de Educación estableceu que «todos os castelos de España, independentemente de cal sexa o seu estado de ruina, quedarán baixo a protección do Estado, que impedirá toda intervención que altere o seu carácter ou poida provocar o seu derrube». En base a este decreto, obtiveron protección varias torres da zona, entre elas a da Chapa, que na actualidade non existe. No seu lugar está hoxe unha casa. O estudoso da historia local e párroco da Bandeira, José Espiño, aseguraba no 2007 que aínda lembraba parte da base da fortaleza, cuxas pedras foron a parar en parte á estrada e outras a casas da parroquia.

Axuste na ubicación de Ansemil

A relación do Ministerio de bens que contan cunha protección a nivel nacional inclúe a igrexa silledense de Ansemil pero ubicándoa na Estrada.

---

A primeira entrada á cidade íbera de Puente Tablas, ao descuberto

El Mundo

14/10/2011

Jaén

El yacimiento jiennense de Puente Tablas ya tiene entrada. El Centro Andaluz de Arqueología Ibérica (CAAI) de la Universidad de Jaén (UJA) ha descubierto la puerta sur de este 'oppidum' (zona elevada cuyas defensas naturales han sido reforzadas por el hombre) que acoge el único palacio íbero excavado en la comunidad autónoma.

Además de lo que supone para el enclave situado a unos tres kilómetros de la capital, esta puerta constituye un descubrimiento fundamental para la investigación de la historia íbera de Andalucía, ya que tiene como particularidad que no conoció la romanización. Esto la convierte en una de las pocas puertas completamente íberas excavadas en la región.

Desenterrada en la segunda intervención realizada este año en el yacimiento, la entrada se construyó en el siglo VII a.C., cuando se fortificó por primera vez el lugar; se levantaron dos bastiones que, en paralelo, trazaron un camino de algo más de 14 metros que atravesaba la fortificación, con un ancho continuo de casi cuatro metros.

La puerta se mantuvo vigente, con sucesivas adecuaciones del pasillo de acceso, hasta bien avanzado el siglo IV a.C., cuando el 'oppidum' se abandonó. Alrededor de un siglo después, el lugar se volvió a ocupar. Para entonces, sin embargo, el paso del tiempo había hecho mella en la entrada: uno de los citados bastiones había sufrido un fuerte proceso erosivo.

Quizás por ello, los nuevos habitantes de Puente Tablas decidieron cambiar el modelo de entrada: desmocharon el otro bastión y, ligeramente desviada de la anterior puerta, construyeron una nueva, acortando la longitud del pasillo hasta los tres metros y reduciendo su ancho a la mitad.

Todavía hoy se conservan los goznes de la puerta al inicio del pasillo; en cuanto al material en el que estaba construida, los restos de carbón recogidos aclararán en el futuro el tipo de madera de la que estaba hecha.

"Además de esta puerta sur, que es la que mira hacia La Guardía (municipio cercano a Jaén capital), donde habría seguramente otro 'oppidum' importante, probablemente hay más puertas, como una norte que comunicaría con Iliturgi y Cástulo", ha explicado esta semana sobre el terreno Arturo Ruiz, director del CAAI y responsable de los trabajos de excavación junto a Manuel Molinos y Eva Montes.

"Entrar por la puerta, visitar el palacio, visitar las casas, con calles a un lado y otro. De esta manera, el visitante tendrá el mayor conocimiento sobre lo que es un 'oppidum' en Andalucía", ha asegurado.

Junto a las casas excavadas asociadas a una larga calle que discurre en dirección este-oeste, el palacio y el largo tramo de fortificación excavado que en algunos puntos alcanza más de cuatro metros de altura, la puerta sur recién descubierta constituye un elemento inmueble más de los que hacen del conjunto de Puente Tablas, con sus más de cinco hectáreas, la ciudad ibera mejor conocida de Andalucía.

6.000 anos de lume forestal

El País
24/06/2011
Santiago

A terra galega débese a "paleoincendios" provocados, segundo unha tese do CSIC

Os aboríxenes de Australia, os indios na selva do Amazonas e os galegos nas carballeiras. Por distintos motivos incendiaron o seu arboredo desde antigo, no caso concreto dos galegos, desde cando menos o 4.000 antes de Cristo. Facíano para aclarear o terreo, que hai 9.000 anos comezou a poboarse de carballos, co fin de dedicalo ao pastoreo. E a proba está gravada na terra, por exemplo na que rodea os petroglifos de Campo Lameiro, un lugar moi habitado desde antes da Idade do Bronce, do que o Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC) e a Universidade de Santiago extraeron e analizaron máis de 200 mostras. Os resultados récolleos a tese doutoral dun holandés de 31 anos, Joeri Kaal, investigador asociado do CSIC que, tras comprobar que "a cultura do lume ten polo menos 6.000 anos" no noroeste peninsular, planea quedar en Galicia para seguir facendo arqueoloxía da paisaxe noutros lugares con petroglifos e moi deforestados, como a illa de Ons.

Hai once milenios, Galicia era unha chaira moi fría, de arbustos e herbas.

O solo típico do monte galego é o ránker atlántico. Coincide co de outros moitos lugares da costa occidental de Europa, pero aquí se diferencia, sobre todo, por unha cousa. É un dos máis ricos do mundo en carbón vexetal. A proba pódese facer en infindade de concellos: a terra é negra, a capa é profunda (até atopar o penedo, é necesario escavar unha media de tres metros) e hai un alto contido en materia orgánica, da que en Galicia entre un 30% e un 40 % son residuos do lume.

"O concepto ´autóctono´ é moi relativo", defende Joeri Kaal, "qué é o autóctono en Galicia, se hai 11.000 anos era unha estepa moi fría, onde predominaban os arbustos e as herbas?". O ránker é un "arquivo físico dos cambios ambientais" no que quedan rexistradas as transformacións que ten sufrido o clima e a vexetación. A capa máis baixa, en Campo Lameiro, corresponde a 9.000 anos antes de Cristo, 11.000 deica agora. Despois, nun período máis cálido, empezaron a prosperar formas de vexetación máis altas, e daquela medrou o carballo.

Os galegos daquel tempo non buscaban fertilizar a terra. O que querían era alimentar o gando. O carballo, despois dun lume, tarda en alcanzar a madurez sexual para reproducirse. E entrementres, a uz, o albedro, o toxo e a xesta se apropian rapidamente da superficie. Tras aqueles primeiros incendios forestais, terminou por mandar a uz, pero bastante máis adiantes no tempo foron os propios galegos quen axudou ao toxo a tomarlle dianteira. Tiñan unha importancia enorme como fertilizantes, e "o homes preocúpouse por propagar a súa semente". Ademais, segue a explicar Kaal, o toxo contaba cunha vantaxe adicional: adaptouse tanto ao lume que incluso lle convén; as súas semillas están cobertas dunha resina que debe derretirse coa calor para xermolar.

A idea de centrarse en Campo Lameiro non foi do holandés, que chegou casualmente a Santiago dentro dun proxecto de investigación europeo. Era o profesor do CSIC Felipe Criado o que estaba reclamando un investigador para este espazo que en xullo abrirá ao público como parque arqueolóxico de arte rupestre. Con Criado, dirixiu a tese de Kaal o catedrático de Santiago Antonio Martínez Cortizas. E para levar a cabo a análise houbo que aplicar métodos procedentes da antropoloxías, a química orgánica, a edafoloxía e a arqueoloxía da paisaxe. É, segundo o CSIC, o estudo máis exhaustivo que se fai en Europa para reconstruír o contexto ambiental da arte rupestre.

O ránker galego empezou a formarse desde a primeira metade do Holoceno, en ciclos de erosión e sedimentación. O carbón procedente dos "paleoincendios" permanece aí abaixo, difícilmente dixeribel polos microorganismo e a penas mudable pola auga de chuvia.

Kaal, afeccionado ao monte, asegura que nos de Galicia é quen de adiviñar a simple vista moito dos costumes ancestrais. Xa co microscopio electrónico e diversas técnicas bastante sofisticadas, cando observa un fragmento de carbón procende de carballo o recoñece polos poros que presenta cando se corta. "Os trazos do piñeiro, por exemplo, son totalmente diferentes". Ademais, nas capas correspondentes a 6.000 anos atrás, cando comezou a regresión da masa forestal, tamén se conserva polén perfectamente identificable, como o polén do chantaxe e o da ortiga, e esporas de fungos. Todo isto "suxire prácticas de queima para aclarar o monte para o gando". Iso si, "farían falta outro tipo de análises", agora, para saber qué tipo de animais adoitaban pastorear naquela zona de Pontevedra hai seis milenios.

II Xornadas Mouras (2ª parte)

II XORNADAS MOURAS
As Pontes, decembro de 2010

1ª parte: "O cantar do arrieiro" - Moncho do Orzán

Intervención a cargo de Ramón Rodríguez Palleiro (A Coruña, 1985). A súa traxectoria artística está marcada pola súa profunda vocación musical e a súa paixón pola cultura galega. Formouse no mundo da gaita da man de Raúl Galego e Ricardo Santos. Foi membro dos grupos "Barallete" e "Os Cataventos", cos que percorreu boa parte da xeografía galega, e vogal da Asociación de Gaiteiros Galegos nos anos 2004 e 2005.

Na actualidade é corista e vicearquiveiro do histórico coro "Cántigas da Terra" da Coruña, coordinando o proxecto de posta en valor e recoñecemento do arquivo desta Institución, sen dúbida un dos máis ricos da música tradicional galega. Del forman parte foliadas, pandeiradas, alalás, cantos de arreiro... case todos recollidos na primeira metade do século XX, antes de que a radio e a televisión entrasen nas aldeas.

Colabora tamén na revista mariñana "A Xanela" na súa sección de folclore e vén de presentar por diferentes lugares da nosa xeografía unha palestra titulada "Os Coros das Irmandades, un xeito de vivir o País".

II Xornadas Mouras (1ª parte)

II XORNADAS MOURAS

As Pontes, decembro de 2010

1ª parte: "Unha ruta cultural no Ortegal" - Carlos Otero Vilariño

Intervención a cargo de Carlos Otero Vilariño, arqueólogo, membro do LPPP Laboratorio de Patrimonio, Paleoambiente e Paisaxe do Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento do CSIC, onde desenvolve o seu traballo como técnico de investigación dirixindo a Unidade de Cultura Científica, que orienta os seus intereses á difusión do Patrimonio Cultural e a fomentar a participación da sociedade no proceso de produción de coñecemento e na protección do patrimonio.

Entre 2000 e 2003 dirixiu diversos traballos dentro do programa de colaboración entre o LPPP e a Fundación Ortegalia, entre os que podemos destacar pola súa relación con estas xornadas a elaboración dun proxecto de posta en valor do Camiño dos Arrieiros como itinerario cultural, ou as intervencións arqueolóxicas nos xacementos de Forno dos Mouros e no castro de Punta dos Prados (Ortigueira).

O estudo sobre o Camiño dos Arrieiros, titulado "Unha ruta cultural no Ortegal" (dispoñible online) é sen dúbida un primeiro paso para a posta en valor da paisaxe do noso territorio, considerando os vestixios do pasado como parte integrante do mesmo e partindo da análise da súa dimensión temporal, empregando como fío condutor o proceso de cambio e a humanización do medio dende a prehistoria nun entorno natural excepcional como o constituido polas serras Coriscada e Faladoira.

Algunhas conclusións do XV Congreso Internacional do Campaniforme

Enrique Gastón
Profesor Emérito de Socioloxía na Universidade de Zaragoza

Do Atlántico aos Urales

No terceiro milenio, antes de Xesucristo, os do Campaniforme ocuparon un espazo moito maior que a Unión Europea actual, e mesmo chegaron á cornixa do Norte de África: desde Noruega e Dinamarca até Creta e toda a península Ibérica.

Acaba de clausurarse, en Galicia, o XV Congreso Internacional do Campaniforme, coa asistencia de científicos de 17 nacionalidades. Esta vez o tema era a Arqueometría, a importancia das medicións científicas en Arqueoloxía, para tentar estudar cun pouco máis de rigor, os posibles contactos entre tantos asentamentos, e tan afastados. Uns asentamentos nos que había unhas uniformidades importantes, ao redor dun vaso fermosamente decorado, no que se bebía unha cervexa, que contiña mel de tila e algunhas plantas, a ulmaria principalmente e algunha vez mesmo o lúpulo (moi poucas veces). O mesmo vaso podía aparecer en Jaulín, en Hungría ou na illa de Malta, por dar exemplos.

As novas técnicas de medición poderían resolver definitivamente o gran enigma de se eran uns pobos especiais que ían penetrando por todas as sociedades da antiga Europa (un pouco como os xitanos da Prehistoria); ou se trataba de comerciantes que difundían un produto de moda; ou se había unha estrutura tan xerarquizada que requiría símbolos de status moi privilexiados; ou mesmo se se trataba dunha relixión en cuxos ritos se empregaba a cervexa, tal como os cristiáns empregan o viño; ou o peyote, en relixións primitivas americanas.

A conclusión, sempre provisional, é que predominaba unha gran complexidade. De forma que o mesmo nos estudos de Prehistoria que nos de Socioloxía habería que ir substituíndo unha epistemoloxía do século XVIII, obsesionada en buscar regularidades, repeticións e uniformidades, por outra que incorpore a Teoría do Caos, na que interesan os casos únicos e as historias de vida, tanto como saber se había moitas coincidencias.



Despois do Congreso de Galicia sabemos un pouco mellor algunhas cousas. Exemplos:
1) Que grazas á análise do estroncio, viuse con maior claridade quen, nun mesmo asentamento, eran emigrantes ou non.

2) Que ademais do vaso de cervexa, os do Campaniforme tiñan outros obxectos de cultura material moi estendidos e uniformes: os puñais de cobre, cuxo deseño era, sorprendentemente, tan uniforme como as decoracións cerámicas. Ou os brazaletes de porteiro (wristguards). Ou os adornos de Ouro. Ou as construcións domésticas.

3) Que as comunidades tiñan moito máis marcadas as diferenzas sociais do que se pensaba: o investigador sueco, Magnus Artursson, de Lund, mostrou a posibilidade de que fosen as grandes construcións rectangulares, de até 20 metros por 5, o mellor indicador das xerarquías sociais, xa que a súa presenza xunto ás cabanas circulares pequenas non sería por razóns de servizos colectivos ou de vivendas colectivas, senón ao revés: a xente apiñaríase nas pequenas cabanas e as familias dominantes vivirían nas grandes construcións. Ademais, a dieta investigada a partir dos ósos dos campaniformes demostraba que era superior á do non campaniformes, nun mesmo asentamento. E entre os primeiros atopáronse individuos de máis de dous metros de altura. Unha desigualdade de xénero chamou a atención: as pegadas da inserción dos músculos nos ósos dos brazos, mostraron casos de mulleres, entre as non campaniformes, que realizaran traballos moito máis duros que os homes. Houbo un gran comercio internacional de ámbar e marfil, para adornos e para os botóns de vestidos e camisas; e do cinabrio, moito antes dos romanos, que foi usado para embelecer os seus obxectos cerámicos, non se utilizaron nin os coitelos de pedra nin os de cobre.

4) Grazas ás análises de pole e ao estudo detalladísimo e estratificado dos depósitos de terras nos xacementos, numerosos biólogos e xeólogos fixéronnos saber que a intensa deforestación e os intencionados incendios realizados polos do Campaniforme, ao parecer sen precedentes anteriores, chegarían mesmo a alterar o clima, durante a súa ocupación: modificando o Ph da terra, e tamén causando choiva áceda.

5) Sábese máis do bebedizo do vaso: era maioritariamente cervexa, pero tamén produtos lácteos, sangue de animais mesmo guisos sólidos.

6) Os profesores, Raúl Flores-Fernandez e Garrido Pena presentaron varios casos de violencia interpersoal, procedentes, segundo Garrido, de loitas individuais e colectivas polo poder.

7) O uso do vaso como "propiedade rexistrada", como no caso do sal, no xacemento zamorano de Villafáfila.

8) A importancia das investigacións lingüísticas, que presentou o Doutor Falileyev, da Universidade de Aberystwyth, no Reino Unido.

As conclusións sobre tantas ideas recicladas, non sempre orixinais, foron presentadas polo profesor Christian Strahm, da Universidade de Freiburg. O complexo do vaso Campaniforme sería a materialización dunha idea, de modo que no futuro intúese que as investigacións sobre achegas ideolóxicas deste fenómeno seguirán predominando. Os elementos están tan mesturados e teñen tanta complexidade, que xa non se falaría da Cultura do vaso Campaniforme, nin sequera de pobos campaniformes.

Manuel Gago: Vencida e pacificada

Vencida e pacificada por manuel gago en Vimeo.

Trabada muestra monumentos megalíticos que se creían destruidos

La Voz de Galicia

11/04/2010

A Mariña

Trabada ha descubierto un tesoro. No es exagerado, porque el municipio puede convertirse en un referente del megalitismo galego (un período que abarca del año 5.000 al 2.000 antes de Cristo). En A Mariña apenas hay restos de monumentos de esta época. El ejemplo más famoso quizás sea el dolmen de Santo Tomé, en O Valadouro. Se sabe que en prácticamente todos los municipios hubo mámoas, túmulos funerarios, pero no quedan restos porque con el paso del tiempo han sido destruidos. En Galicia se calcula que puede haber 5.000, pero en su mayoría ahora son pequeños montículos de tierra y meras referencias en los planes urbanos municipales. En Trabada se ha descubierto, en un aparente muy buen estado de conservación, una de las cinco mámoas de As Pallaregas. Se pensaba que había una probabilidad muy alta de que ya no existiesen. De hecho así consta en el inventario de la Cultura de la Xunta de Galicia. Pero no es así.

Unha das mámoas das Pallaregas descubertas no concello de Trabada

El profesor ribadense Emilio Piñeiroa hizo el trabajo de campo y recopiló toda la información, que será publicada en uno de los cuadernos de investigación del instituto Gamallo Fierros. El alcalde de Trabada, Yanes Ginzo, respondió a su inquietud y se encargó de contactar con el propietario del monte de eucalipto donde está la mámoa para poder limpiar el terreno y señalizarla convenientemente. Ahora se aprecian con toda claridad lo que parecen ser las piedras superiores del anta, la cámara megalítica, el espacio donde se depositaban los cadáveres, con una losa de mayor tamaño que ha sido desmontada y que probablemente era la tapa.

El valor del hallazgo radica en que son contados los casos de mámoas en buen estado de conservación. De hecho en el plan general de ordenación municipal que se está elaborando en Trabada figuran en el catálogo de bienes arqueológicos mámoas en Vilarbetote (O Monte); Vilapena (Chao do Couso, Liñeiras, Chao das Liñeiras y Campelas), en Cabana (Pico Grande), y Vilar (das Pallaregas). Pero el estado de conservación es muy malo, como consecuencia de plantaciones o trabajos agrícolas, exceptuando la referida y probablemente otra que también se encuentra en As Pallaregas, pero en la que no asoma piedra alguna.

Marco de Pena Verde no lugar de Fórnea que marca o
límite entre os concellos de Barreiros, Trabada e Ribadeo

Otro monumento megalítico destacado es el marco de Pena Verde, un menhir en Fórnea que marca los límites entre los concellos de Barreiros, Trabada y Ribadeo. Hay dudas sobre si realmente se trata de un menhir, pero varios arqueólogos confirman que en efecto se trata de un monumento megalítico. Al igual que la mámoa de As Pallaregas, el terreno ha sido acondicionado por el Ayuntamiento. Hay que destacar que figura en el documento más antiguo del que se tiene constancia, una donación realizada por el rey Don Silo en el año 775 en la que se habla de tierras situadas entre el Eo y el Masma.

Yanes Ginzo está ahora a la espera de que se publique la orden de ayudas de Cultura para solicitar una subvención para señalizar ambos vestigios. También quiere hacer una publicación específica y ubicar paneles explicativos.

Antón Rodríguez Casal: Pasamos dun descoido total a unha histeria arqueolóxica

La Voz de Galicia
6/09/09
Galicia

Nun estudo das mámoas da Costa da Morte do Grupo Megalítico da USC, dirixido por Antón Rodríguez Casal, concluíse que do total de túmulos atopados (304) case medio cento presentaban alteracións medias ou graves por causa de pistas e estradas, construídas pola Administración, que é tamén quen desenvolve a Lei de Patrimonio.

Rodríguez Casal en Locmariaquer (Bretaña francesa)

-¿Incúmprense reiteradamente a Lei de Patrimonio?

-Os bens catalogados non se someten ás inspeccións necesarias porque non existe a infraestrutura orzamentaria e de persoal que fai falta para levalas a cabo. Moitos dos xacementos están en parcelas que son propiedade privada e a xente non vai coidar do patrimonio de Galicia cos seus cartos, é lóxico, queren sacar rendibilidade das súas propiedades. Todo depende da economía.

-¿Entón non se está conservando nada do que temos?

-Pasamos dun descoido total a unha especie de histeria arqueolóxica, en que todas as pedras son importantísimas. Por exemplo, na Rúa de San Pedro, as lastras colocáronse nos anos 20, non son tan antigas, e agora non soportan o peso de automóbiles e autobuses, pero aí seguen.

-¿Hai que escavar e investigar todos os xacementos?

-Non. Se en Galicia temos miles de castros e arredor de 20.000 mámoas, non se poden estudar todas, non ten ningún sentido. O que hai que facer é escoller as que son importantes para resolver un problema histórico, hai que xustificar que é importante escavalas.

-¿E a conservación?

-Iso é distinto á investigación. O Concello ten que ser responsable de sinalizar o patrimonio histórico de Santiago para evitar que se destrúa.

El gps del hombre de las cavernas

El Periódico de Aragón
9/08/2009
Roberto Miranda

Primero encontraron una lámpara prehistórica, una piedra en forma de cazoleta cóncava para poner en ella grasa de ciervo e iluminar la cueva. El grupo de arqueólogos de la Universidad de Zaragoza que en el año 1993 excavaba en la cueva de Abauntz (Navarra), con botas de pocero bajo una verdadera lluvia de goteras, la extrajeron de aquel barrizal, la catalogaron y la llevaron al laboratorio. Una vez lavada la piedra, descubrieron que en un lateral tenía grabados a buril un caballo, un macho cabrío y cinco cabras con las cabezas vueltas hacia una serie de signos semicirculares. Realizadas las pruebas de datación concluyeron que el dibujo fue realizado hace unos 13.660 años.

La profesora Pilar Utrilla relata que entonces decidieron, el último día de la excavación cuando ya no había dinero para seguir, extraer todo el suelo de la cueva al nivel de lo excavado en ese año. Era un pavimento de decenas de piedras. "Pesaban más de un kilo cada una y nos costó mucho bajarlas en cajones. A Carlos Marzo le dio un tirón, y él que tiraba con arco y hasta tenía premios, ya no ha vuelto a tirar". Dejaron el suelo de la cueva dibujado y numerado. Cada piedra tenía sus coordenadas, nombre y posición.

Al quitar el tablón en el que se apoyaban para trabajar, extrajeron las últimas losas que había debajo. Una de ellas, que había estado todo el tiempo oculta bajo las rodillas de los trabajadores, sería la que revelaría varios años más tarde el mapa que ahora se ha publicado en la revista Journal of Human Evolution.


Rayas en las piedras
Cuando, tras el descanso de agosto de 1993 los arqueólogos volvieron a la facultad y lavaron las piedras extraídas en julio destacaron las tres que tenían incisiones grabadas, calcaron los trazos de animales que había en ellas y los publicaron en 1996.

"No nos dimos cuenta entonces de las rayas hasta que en el Congreso Mundial de Arqueología del 2001 que se hizo en Lieja, empezamos a ver que eso que habían dibujado entre los animales no solo era un paisaje en el que había ríos y montañas, sino que era un mapa", señala Pilar Utrilla.

No solo estaba plasmado a la perfección el perfil del entorno frente a la cueva, el peñasco de San Gregorio, una montaña que es muy perpendicular por la izquierda y cae en suave pendiente por la derecha, y está marcada la cueva del Magdaleniense que hay en ese peñasco, y unos escalones marcados para acceder a ella y los charcos de agua que se crean en la zona llana. Además, en la piedra figuran seis o siete signos en espiral que marcan "algo que para ellos era significativo, quizá fuentes, huevos de pájaros, o lugares donde había sílex o donde coger setas". Tuvo que servir de recordatorio para gente que iba y venía de la vertiente norte del Pirineo, de la zona de Aquitania.

Pilar Utrilla descarta que esa piedra pudiera ser un documento de propiedad portátil de algún grupo nómada sobre ese lugar: "Es un poco difícil --dice--, primero, porque la piedra la dejan allí. Además, la piedra pesa lo suyo para ser llevada de aquí para allá. Creo que la dejan allí para que cuando vuelva, ellos u otros, sepan dónde están los recursos o han escondido tal o cual cosa , como el mapa del tesoro".

La profesora admite que pudiera ser un divertimento artístico: "Estamos a finales del Magdaleniense, cuando el arte parietal rupestre cae en desuso y es sustituido por los santuarios mobiliares, como se da en el caso de Istúriz donde se encuentran 180 esculturas y placas con animales".

Pero con paisajes sólo se conocen dos, halladas en la República Checa, en Moravia, sobre hueso, que son del Gravetiense, del 25.000, donde "se representa también el paisaje real, pero más idealizado. Parece que representan las puertas que controlan la entrada del Danubio por los Cárpatos".