Mostrando postagens com marcador antropoloxía. Mostrar todas as postagens
Mostrando postagens com marcador antropoloxía. Mostrar todas as postagens

30/12/2011

Cousas do Nadal



Cousas do Nadal - Ao pé da lenda*

Por Marcial Tenreiro e Luís Gómez


Acomodados na calefaçom central das nossas casas ou em calefatores elétricos estamos deixando no esquecimento o moi antigo rito de cambiar o lume das lareiras no Nadal. Pola volta do vinte quatro de Dezembro costumava-se botar um grande lenho ao lume para que ardese deica a metade. O resto guardava-se até que os temidos pedraço, que estragava as colheitas, e o trevom, cujos lóstregos causavam moitas mortes a persoas e animais domésticos, apareciam; era entom quando se botava a arder o resto do lenho para afastar esses grandes males.

O tiçom de Nadal
Era costume moi comum quando chegavam estas datas, apagar em cada casa o lume e limpar as lareiras quitando todos os restos da borralha acumulada no ano. Logo se ia ao adro da igreja onde se fazia umha fogueira da que cada vizinho acendia um pau que levava para a sua casa, e com ele devia prender-se de novo o lume, que ardia durante vários dias. Neste fogo deixava-se consumir um grande lenho do que se guardava parte como elemento de proteçom para determinados casos, coma o trevom e o pedraço.

No ano 1541 o bispo de Mondonhedo, Antonio de Guevara conta o seguinte: “[...] constou-nos pola visita que na noite de Nadal botam um grande lenho no lume que dura até o Aninovo, que chamam tiçóm de Nadal, e dam despois para quitar as quenturas daquele tiçom...”

Ao respeito do tiçom comenta Taboada Chivite que nalguns lugares o lume novo se prende à manha do Sábado Santo. Despois de abençoado no adro da igreja, a vizinhança colhia tiçons acesos para levarem às suas casas e prender o novo lume.

Respondendo ao mesmo fundo cultural, em Gales existia a crença de que as cinzas do Cyff Nadolig ("lume novo"), que ardia durante doze dias, tinha um caráter protetor frente ao mal, e eram misturadas coa semente na procura dumha boa colheita.
Os lumes de Nadal e de fim de ano
Nalgumhas zonas da Galiza, prendiam um lume na Noite-boa que nom se deixava morrer para que vinhesem as ánimas a se quencer. O mesmo sucedia em Portugal. Polo mesmo motivo nom se recolhiam as mesas e deixavam comida porque se pensava que no banquete tamém participavam os finados da casa. De igual maneira o lume estava presente nas celebraçons do fim do ano, de arredor do adro da igreja a comunidade reunia-se entorno a umha fogueira feita polos vizinhos. O lume desta lumieira era denominado lume novo, e sobre ele saltavam os presentes. Nalguns sítios consideravam que existia umha relaçom entre a direçom na que ardia a fogueira e o tempo que ia fazer durante o resto do ano, de jeito que se aproveitava a festa para fazer presságios metereológicos. Algo similar acontecia em terras galesas, os velhos olhavam o tempo que fazia em cada um dos primeiros doze dias do ano porque haviam ter correspondência com cada um dos meses do novo ano.

Costumes similares tamém aparecem noutros lugares referidos à festividade de Sam Silvestre, no primeiro dia do ano, como resultado dum despraçamento das datas.

Por outra banda, em Becerreá quando o ano chegava à sua fim, os moços dumha parróquia levavam a outra um boneco de palha, que simbolizava o ano velho, para queimá-lo publicamente. Este ato era considerado como unha grave afronta para os da parróquia vizinha.

A possível explicaçom a todos estes ritos podemo-la achar, seguramente, nos rituais ígneos celebrados na festividade céltica do Samhain, que se correspondia co trânsito do ano velho ao novo. Em Irlanda apagavam todos os lumes, e no território de Meath prendiam umha grande lumeirada da que tinha de partir o fogo para todos os novos lumes do País.


O roscom de Reis.
Este doce que se come o dia de Reis agocha unha sorpresa no seu interior. Em moitos lugares som os padrinhos os que lhelo dam aos afilhados na data sinalada cun obxecto agochado que na actualidade pasa por algo inocente. Em Gales tamém se adoitaba comer un biscoito especial nestas datas. A noite de Reis com moitvo da celebraçom fazia-se umha festa na que os mais velhos cortavan os biscoitos e repartiam, figuradamente entre Cristo, a Virgem, os Magos de Oriente e os presentes que o comiam. Dentro destes biscoitos habia un anel, e a quen lhe tocava o cacho no que estava o anel era escolhido rei da festa.

Em origem o significado do obxecto agochado era moito mais macabro. Frazer fala de como no século XIX faciam em Escócia um pastel que tinha no seu interior algo acochado, comumente um cacho de tiçom sacado do lume. Para quen lhe tocava era um sinal de mal agoiro. O próprio Frazer afirma que em origem a quen lhe tocase a peça que estava dentro do pastel havia ser sacrificado no lume para honrar os deuses, fato do que quedaria umha pegada no costume de botar por riba do lume o que atopara a peça.

Sem mais, aguardamos que tenham umhas boas festas e um feliz Aninovo, e emprazamo-los para a vindeira ocasiom na que si seguiremos a falar do arco da velha.


* Este breve artigo foi publicado no Nadal de 1999 no suplemento Nordesía, do Diario de Ferrol. Forma parte da ducia mais un de artigos que conformaron a sección Ao Pé da Lenda. Foi escrito e publicado na norma reintegracionista da AS-PG, hoxe en desuso, polo que na presente edición fixemos adaptacións ortográficas para manter unha coherencia coa normativa reintegracionista vixente actualmente.


25/06/2011

6.000 anos de lume forestal

El País
24/06/2011
Santiago

A terra galega débese a "paleoincendios" provocados, segundo unha tese do CSIC

Os aboríxenes de Australia, os indios na selva do Amazonas e os galegos nas carballeiras. Por distintos motivos incendiaron o seu arboredo desde antigo, no caso concreto dos galegos, desde cando menos o 4.000 antes de Cristo. Facíano para aclarear o terreo, que hai 9.000 anos comezou a poboarse de carballos, co fin de dedicalo ao pastoreo. E a proba está gravada na terra, por exemplo na que rodea os petroglifos de Campo Lameiro, un lugar moi habitado desde antes da Idade do Bronce, do que o Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC) e a Universidade de Santiago extraeron e analizaron máis de 200 mostras. Os resultados récolleos a tese doutoral dun holandés de 31 anos, Joeri Kaal, investigador asociado do CSIC que, tras comprobar que "a cultura do lume ten polo menos 6.000 anos" no noroeste peninsular, planea quedar en Galicia para seguir facendo arqueoloxía da paisaxe noutros lugares con petroglifos e moi deforestados, como a illa de Ons.

Hai once milenios, Galicia era unha chaira moi fría, de arbustos e herbas.
O solo típico do monte galego é o ránker atlántico. Coincide co de outros moitos lugares da costa occidental de Europa, pero aquí se diferencia, sobre todo, por unha cousa. É un dos máis ricos do mundo en carbón vexetal. A proba pódese facer en infindade de concellos: a terra é negra, a capa é profunda (até atopar o penedo, é necesario escavar unha media de tres metros) e hai un alto contido en materia orgánica, da que en Galicia entre un 30% e un 40 % son residuos do lume.

"O concepto ´autóctono´ é moi relativo", defende Joeri Kaal, "qué é o autóctono en Galicia, se hai 11.000 anos era unha estepa moi fría, onde predominaban os arbustos e as herbas?". O ránker é un "arquivo físico dos cambios ambientais" no que quedan rexistradas as transformacións que ten sufrido o clima e a vexetación. A capa máis baixa, en Campo Lameiro, corresponde a 9.000 anos antes de Cristo, 11.000 deica agora. Despois, nun período máis cálido, empezaron a prosperar formas de vexetación máis altas, e daquela medrou o carballo.

Os galegos daquel tempo non buscaban fertilizar a terra. O que querían era alimentar o gando. O carballo, despois dun lume, tarda en alcanzar a madurez sexual para reproducirse. E entrementres, a uz, o albedro, o toxo e a xesta se apropian rapidamente da superficie. Tras aqueles primeiros incendios forestais, terminou por mandar a uz, pero bastante máis adiantes no tempo foron os propios galegos quen axudou ao toxo a tomarlle dianteira. Tiñan unha importancia enorme como fertilizantes, e "o homes preocúpouse por propagar a súa semente". Ademais, segue a explicar Kaal, o toxo contaba cunha vantaxe adicional: adaptouse tanto ao lume que incluso lle convén; as súas semillas están cobertas dunha resina que debe derretirse coa calor para xermolar.

A idea de centrarse en Campo Lameiro non foi do holandés, que chegou casualmente a Santiago dentro dun proxecto de investigación europeo. Era o profesor do CSIC Felipe Criado o que estaba reclamando un investigador para este espazo que en xullo abrirá ao público como parque arqueolóxico de arte rupestre. Con Criado, dirixiu a tese de Kaal o catedrático de Santiago Antonio Martínez Cortizas. E para levar a cabo a análise houbo que aplicar métodos procedentes da antropoloxías, a química orgánica, a edafoloxía e a arqueoloxía da paisaxe. É, segundo o CSIC, o estudo máis exhaustivo que se fai en Europa para reconstruír o contexto ambiental da arte rupestre.

O ránker galego empezou a formarse desde a primeira metade do Holoceno, en ciclos de erosión e sedimentación. O carbón procedente dos "paleoincendios" permanece aí abaixo, difícilmente dixeribel polos microorganismo e a penas mudable pola auga de chuvia.

Kaal, afeccionado ao monte, asegura que nos de Galicia é quen de adiviñar a simple vista moito dos costumes ancestrais. Xa co microscopio electrónico e diversas técnicas bastante sofisticadas, cando observa un fragmento de carbón procende de carballo o recoñece polos poros que presenta cando se corta. "Os trazos do piñeiro, por exemplo, son totalmente diferentes". Ademais, nas capas correspondentes a 6.000 anos atrás, cando comezou a regresión da masa forestal, tamén se conserva polén perfectamente identificable, como o polén do chantaxe e o da ortiga, e esporas de fungos. Todo isto "suxire prácticas de queima para aclarar o monte para o gando". Iso si, "farían falta outro tipo de análises", agora, para saber qué tipo de animais adoitaban pastorear naquela zona de Pontevedra hai seis milenios.

17/06/2010

A San Andrés van de vivos

El País
13/06/2010
Ferrol

Santiago de Compostela no es el único destino de los peregrinos que caminan a Galicia. Recortada contra el mar, sobre un monte de rocas y enterrada entre muros de piedra, se aguanta la ermita de Santo André de Teixido. Lugar sagrado para los celtas, se dice que las primeras peregrinaciones a este santuario cedeirés se remontan a la prehistoria, en la Edad de Hierro. Este camino milenario está plagado de mámoas, menhires y castros con un extenso protocolo de ritos y leyendas que todos los romeros se apuran a cumplir. Sin embargo, apenas está señalizado, no hay albergues, apenas peregrinos ni guías de la Xunta con consejos útiles para el viaje.

En pleno fervor peregrino del Xabobeo, un grupo de caminantes ferrolanos ha querido reivindicar con sus pasos el otro camino espiritual de Galicia. 240 personas participaron ayer en la marcha a pie a Teixido que organizó el Club de Montaña de Ferrol. Casi diez horas de caminata para cubrir los 50 kilómetros (cuesta arriba) que separan Ferrol de la ermita de Santo André. A la ruta se habían apuntado casi 300 romeros pero, tras cinco días de diluvio, muchos se echaron atrás.


Es la última edición de una caminata durísima, sólo apta piernas ágiles y adultas, que se repite cada año el segundo sábado de junio desde 1998 y que ayer discurrió por senderos un tanto enfangados. Los más madrugadores partieron desde la plaza de Armas a las 8.30 horas y en O Couto (Narón), se unieron los más rezagados. Por el camino, la organización habilitó media docena de pequeñas paradas para repostar con la colaboración de algunas empresas de la zona a base de bocatas de tortilla "a buen precio" y la fruta que les regaló Gadis.

La mayoría de los caminantes eran gallegos, pero se les unieron dos grupos de madrileños y vallisoletanos, que ya son veteranos en una ruta que, según el club ferrolano, realizan unas 4.000 personas cada año. Celebérrimo es el refrán que dice que a "Santo André vai de morto o que non foi de vivo". "Nosotros", bromea Xan Ramírez, presidente del club deportivo, "decimos que se llega medio morto, medio vivo".

Ramírez critica que "desde la explosión" del fenómeno xacobeo en 1993, el de Santiago se ha convertido en un "camino de conciertos" mientras la antiquísima peregrinación a Santo André cae en el olvido institucional. Ambas rutas coinciden en un pequeño tramo del Camino Inglés, en Xubia. No obstante, la ruta andresina está poco y mal señalizada, con pequeñas marcas de pintura roja y blanca y tablillas de madera.

Santó André es el más septentrional de todos los santuarios gallegos y su romería -8 de septiembre- es Fiesta de Interés Turístico Nacional. Un domingo cualquiera, en Teixido, hay media docena de autobuses aparcados y centenares de turistas. La popularidad de la ermita cedeiresa la rentabilizan los 48 vecinos de la aldea, 29 hombres y 19 mujeres (en 2008), que habitan en medio centenar de casas que miran al mar.

La capilla se levantó en el siglo XII en la parroquia de Régoa, en plena Serra da Capelada y al borde de los acantilados más altos de la Europa continental. De la capilla original, sólo queda una puerta al norte. El santuario se reconstruyó en el siglo XVI y la torre, dos centurias después.

La tradición católica cuenta que, siendo apóstoles, Andrés y Santiago viajaron a Galicia para evangelizar las tierras de Iberia en sendas barcas de piedra. El primero naufragó frente a los acantilados de Herveira, alcanzó la orilla y levantó su capilla en ese lugar casi olvidado. Celoso de la popularidad de Santiago, se quejó amargamente de su suerte y logró la promesa divina de que todas las almas, vivas o muertas, desfilarían por el santuario en forma humana o tomando prestada la anatomía de cualquier animal.

El historiador naronés Andrés Pena sostiene que las peregrinaciones a Teixido eran parte del camino mágico de los celtas, o Camino del Sol. Cuenta que los griegos también lo frecuentaban siguiendo la ruta marcada por Hércules, en el décimo de los doce trabajos que le encargo el Olimpo. Ataviados con sudarios blancos y apoyados en varas de tejo, los caminantes dejaban piedras como señal de su paso en una veintena de amilladoiros en los que ya se acumulan miles y miles de piedrecitas.

La antigua ruta cruza el Monte dos Nenos, con restos de una necrópolis neolítica repleta de mámoas. La tradición peregrina a Santo André sobrevivió a invasiones bárbaras y siglos oscuros, dicen que protegida por la Orden de Malta, una hermandad de cruzados medievales que colocó su emblema en las puertas da Capela da Fame e da Sede, en Vilarrube.

El testamento de una mujer de Viveiro, en 1391, ya aludía a la romería de Teixido y fray Martín Sarmiento también se refería a la capilla en sus escritos durante sus viajes a Galicia a mediados del siglo XVIII, apunta Pena.La bajada a la ermita es ahora un pequeño mercadillo de vendedoras resabiadas que combinan leyenda y mercadotecnia para colocarle a los turistas la herba namoradeira (o clavel de mar) que crece en los acantilados de la zona. También se estilan los san andresiños, figuras protectoras a base de miga de pan sin fermentar que reproducen la leyenda del santo y la barca.

Al caminante que alcanza Santo André -a unos 200 metros sobre el nivel el mar-, todavía le queda un largo ritual que pasa por beber en la fonte dos tres canos, probar su fortuna arrojando pan al agua y atar un lazo en el árbol de los enamorados mientras busca unas briznas de herba de namorar para embrujar con sigilo a su pareja.Los primeros romeros alcanzaron su meta en torno a las cuatro de la tarde, y los últimos, varias horas después. Todos, sin excepción, regresaron a Ferrol exhaustos y en autobús.

15/02/2010

J. H. Reichholf: El hombre se volvió agricultor para emborracharse

E.F.E.
08/02/2010

El hombre se volvió sedentario y agricultor hace unos 10.000 años, dando pie a la llamada revolución del neolítico, para beber cerveza y embriagarse y no con el fin prioritario de mejorar o asegurar su alimentación. Así lo afirma el biólogo e historiador natural alemán Josef H. Reichholf en su nuevo libro “Por qué los hombres se volvieron sedentarios”, en el que explica las causas de la revolución que dio lugar a la formación de pueblos y religiones.


El catedrático de la Universidad Técnica de Múnich considera totalmente errónea la teoría de que la humanidad empezó a cultivar plantas, abandonó la vida nómada y se estableció de manera permanente en un lugar determinado para alimentarse mejor. “Esa visión habitual confunde causas y consecuencias. Cuando los cazadores y recolectores abandonaron su forma de vida y alimentación tradicional tuvo que darse alguna ventaja inicial”, explica el experto, quien subraya que al principio “el cultivo de plantas no trajo consigo ninguna ventaja sobresaliente para la supervivencia”. Añade que las cosechas iniciales eran demasiado reducidas y el cultivo de la tierra muy laborioso, lo que no podía garantizar la supervivencia de un pueblo sólo con la agricultura, y sostiene que el hombre del neolítico continuó cazando y recolectando para subsistir. En ese sentido califica igualmente de errónea la teoría de que en las primeras regiones de asentamiento sedentario de la humanidad, en la llamada media luna que va de Egipto a Mesopotamia, había poca caza y mucha vegetación. “Era totalmente distinto”, asegura el experto, quien considera que esas regiones eran ricas en caza por lo que no había necesidad de abandonar esa forma de subsistencia y absurda la teoría de que una región pueda ser fructífera y pobre en animales salvajes a la vez. “Por el contrario yo afirmo que la agricultura surgió de una situación de abundancia. La humanidad experimentó con el cultivo de cereales y utilizó el grano como complemento alimenticio. La intención inicial no era hacer pan con el grano, sino fabricar cerveza mediante su fermentación”, señaló Reichholf ante la prensa en la presentación de su libro. El catedrático muniqués asegura que la humanidad siempre ha sentido la necesidad de alcanzar estados de embriaguez con drogas naturales que “transmiten la sensación de trascendencia, del abandono del propio cuerpo”. En ese sentido, subraya la importancia de los chamanes, que eran quienes conocían los efectos y la dosificación de esas drogas, desde el alcohol a los hongos, pasando por las plantas que se pueden fumar, cuyo uso tenía muchas veces fines rituales en ceremonias de carácter religioso. La cerveza se puede fabricar con grano de cereal salvaje, del que no se pueden hacer grandes cosechas ni alimentar a un pueblo, afirma el biólogo, quien destaca que la cerveza y el vino fomentan el sentido de unidad de un pueblo o una tribu, pero no garantizan su supervivencia. Igualmente asegura que el pan no empezó a producirse hasta que la humanidad no fue capaz de cosechar cereales en abundancia, lo que no sucedió hasta milenios después de que se empezara a recolectar cereal salvaje para transformarlo en cerveza. “Además, la facultad de fermentar cerveza no fue algo espontáneo. La humanidad conocía ya con anterioridad la fermentación de la fruta”, afirma Reichholf, quien subraya que el hombre primitivo ya sabía hacer vino de uva y otros frutos que recolectaba en la naturaleza.

21/06/2009

Atopados os restos de dúas vítimas do lobishome Romasanta

La Voz de Galicia
21/06/2009
Jesús Manuel García

Máis de cen anos despois, non todo está dito aínda acerca de Manuel Branco Romasanta, o lobishome de Allariz. En Newbery, estado norteamericano de Míchigan, atópase a Fundación Lycan, adicada a estudar os casos de licantropía do mundo. Un dos seus proxectos é o do Sacamanteigas de Ourense. O antropólogo Ivort Macsaw localizou nesta provincia dous esqueletes que, segundo di, pertencen a persoas asasinadas por Romasanta a mediados do século XIX.

Os restos estaban inhumados nun terreo do municipio de Castrelo de Val, próximo ao límite con Laza, segundo Macsaw. A muller sería Benita García Branco, de 34 anos, e o varón, o seu fillo Francisco, de 10 anos, dúas das vítimas de Romasanta. Ivort Macsaw estudou o terreo durante dous anos. Percorreu os lugares polos que pasaba Romasanta e leu todo canto sobre este home se leva publicado. Sinala que esas dúas vítimas «foron executadas con prácticas moi violentas, o 13 de marzo de 1847». Os restos óseos foron analizados por forenses da Universidade de Míchigan, que certificaron que «presentan deformaciones debido ao canibalismo practicado sobre elas polo asasino Romasanta». O resultado confirma a declaración do licántropo tal como a contou na Audiencia da Coruña en xullo de 1853. Este home padecía un trastorno mental que facía que confundise a súa identidade coa dun lobo. O 9 de novembro de 1853 foi condenado como autor de nove asasinatos. Aínda que declarou que cometera trece, a xustiza soamente considerou probados nove.


O alguacil de León
Ivort Macsaw mantén que Romasanta percorreu lugares para cometer os seus crimes ata fóra de Galicia. Así, sinala que estivo no mosteiro de Carracedo, no Bierzo, preso no Cárcere da Coroa de Ourense e deixouse ver no Balneario de Caldeliñas (Verín). «Todos estes datos forman parte do descubrimento, que se converte nun achado arqueolóxico e histórico de primeira magnitude», sinalan os responsables da fundación, que esperan seguir dando luz sobre este caso.

Agora tratan de localizar os restos doutro desaparecido, o alguacil de León, que poden estar nalgún lugar da comarca berciana. O antropólogo Ivort Macsaw consultou -segundo explica- «desde os libros que se editaron ata os artigos da prensa inglesa, francesa ou arxelina que recolleron o caso na época». Engade que non é doado separar a lenda dos feitos reais, como tampouco é sinxelo reconstruír o caso por «o pouco interese que a xustiza da época mostrou en esclarecelo». A Fundación Lycan enviou a Macsaw a comprobar os datos dispoñibles. Foille útil estudar a cartografía e a medición dos tempos, «extrapolando as datas que Romasanta confesou á xustiza cos datos que extraín de mapas. A mediados de 1800 os camiños ourensanos non discorrían por onde o fan hoxe, as liñas que delimitan os municipios eran distintas e non había embalses -di Macsaw- . foi importante descubrir os documentos dun anticuario de Verín. No rexistro de entrada do balneario de Caldeliñas comprobei como Romasanta rexistrábase en datas coincidentes coas que dixo cometer os asasinatos. Os crimes non deberían cometerse lonxe de alí».